September 5, 2012

ሶማል… ጠንቂ… ሳዕቤን… ነባሪ ፍታሕ

ሶማል… ጠንቂ… ሳዕቤን…
ነባሪ ፍታሕ

1ይ ክፋል
ታሪኻዊ ድሕረ ባይታ
እዚ ሎሚ ሶማል ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዘሎ ከባቢ፣ ኣካል ናይቲ ብጥንታውያን
ግብጻውያን ምድረ-ፑንት (ፑንትላንድ) እናተባህለ ዝጽዋዕ ዝነበረ ሰፊሕ
ክፋል ቀርኒ ኣፍሪቃ ኮይኑ፣ ኣብ 7ይ ክፍለ-ዘመን ካብ ደቡብ ዓረብ
ዝሳገሙ ቀቢላታት፣ ኣብዚ ከባቢ’ዚ ብምስፋር፣ ምስ ቀዳሞት ደቀባት
ተሓዋዊሶም፣ ወደብ ዘይላ ዝማእከሉ፣ ብስም ናይ ኣዳል ሱልጣን ዝጽዋዕ
ንግስነት መስሪቶምሉ ከምዝነበሩ ይፍለጥ። እንተኾነ ኣብ 16 ክፍለዘመን፣
ናይ ኣዳል ሱልጣን ተዳኺሙ ስለዝተበታተነ፣ ወደብ ዘይላን ገማግም
ባሕሪ ሶማልን ኣብ ትሕቲ ግዝኣት ኦቶማን ቱርኪ ክወድቕ እንከሎ፣ ካልእ
ከባቢታት ምድረ ሶማል፣ ብሹመኛታት ኣብ ዝመሓደር ንኣሽቱ ግዝኣታት
ተመቓቐለ።

ኣብ መፋርቕ 19 ክፍለ ዝመን፣ ግብጻውያን ንገለ ዓድታት ገማግም ባሕሪ
ሶማል ኣብ ቱርኪ ብምምንዛዕ ተቘጻጺሮመን ነበሩ። እንተኾነ ኣብ 1882
ኣብ ምድረ ሶማል ዝነበረ ሰራዊት ግብጺ፣ ንምልዕዓል ማህዳውያን ክሕግዝ
ካብ ሶማል ንሱዳን ምስ ግዓዘ፣ ሓይልታት ብሪጣንያ ንግብጺ ተኪኦም
መሬት ሶማል ረገጹ። ኣብ 1887 ከኣ፣ እንግሊዝ፣ “ብሪጣንያዊ ምድረ
ሶማል” (British Somali Land) ዝተባህለ ግዝኣት ኣወጀት። ብሪጣንያ፣
ካብ ገማግም ባሕሪ ሓሊፋ ግዝኣታ ንውሽጢ መሬት ሶማል ንምዕማቚ
ዝገበረቶ ፈተነ ክሳብ 1910 ዓ.ም ኣብ ዝነበረ እዋን፣ ብብርቱዕ ተቓዉሞ
ደቀባት ስለዝተመከተ ኣይተዓወተን። በዚ ድማ ንልዕሊ 30 ዓመታት
ንጥፈታታ ኣብ ገማግም ባሕሪ ጥራይ ተወሲኑ ነበረ። ኣብ ከባቢ 1920 ዓ.ም
ግን ነቶም ተቓወምቲ ደቀባት ብምስዓር ግዝኣታ ብመጠኑ ንውሽጢ መሬት
ሶማል ከተስፍሖ ከኣለት። ልክዕ ኣብቲ እዋን’ቲ ከኣ፣ ኢጣልያ ብግዲኣ፣
ንደቡባዊ ክፋል ገማግም ባሕሪ ሶማል ብምቁጽጻር፣ “ኢጣልያዊ ምድረ
ሶማል” (Italian Somali land) ብዝብል መጸውዒ፣ ናታ ሶማላዊ ግዝኣት
ኣወጀት።

ኣብ 1936 ኢጣልያ ካብታ ግዝኣታ ዝነበረት ኤርትራ ብምብጋስ፣ ንኢትዮጵያ
ድሕሪ ምውራራ፣ ንኤርትራን ኢትዮጵያን ምስ ኢጣልያዊ ምድረ ሶማል
ሓዊሳ “ኢጣልያዊ ምብራቕ ኣፍሪቃ” ዝተሰምየ ገዚፍ ግዝኣት ከተቕውም
ክኢላ ነበረት። ኣብ 1940 ማለት ካልኣይ ኲናት ዓለም ምስ ተወልዐ ድማ፣
ንሰራዊት ብሪጣንያ ካብ መሬት ሶማል ብምጽራግ፣ ንብሪጣንያዊ ምድረ
ሶማል ኣብ ግዝኣታ ጸምበረቶ። ነዊሕ ከይጸንሐ ግን፣ ኣብ 1941 ኢጣልያ
ብሓይልታት ኪዳን ስለዝተሳዕረት ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ዝነበራ ሰፊሕ
ግዝኣት ብምሉኡ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ብሪጣንያ ወደቐ።

Eritrea participate at The Red Sea nations...

Switzerland partners with UNDP to support Eritrea...

العربية للطيران تضيف “ارتيريا” إلى...

Foreign Minister Outlines Eritrea’s Achievement...

ENT Diagnostic and Operation Centre Inaugurates

“Eritrea’s Anti-Corruption Experience” ...