May 26, 2013

ወሳኒ ስጉምቲ ንምብርባር ምሉእን ዕቑርን ዓቕሚ ኣህጉር ኣፍሪቃ

ወሳኒ ስጉምቲ ንምብርባር
ምሉእን ዕቑርን ዓቕሚ ኣህጉር ኣፍሪቃ

ወሳኒ ስጉምቲ ንምብርባር  ምሉእን ዕቑርን ዓቕሚ ኣህጉር ኣፍሪቃ

ብምኽንያት ዝኽሪ መበል 50 ዓመት ምምስራት ውድብ ሓድነት ኣፍሪቃ/ሕብረት-ኣፍሪቃ፣ ኩሎም መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃ ርእይቶኦምን መልእኽቶምን ብጽሑፍ ከቕርቡ ብዝቐረበ ሕቶ መሰረት፣ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ናብ ኣደ-መንበር ኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ናይ ዝሰደዶ ጽሑፍ ምሉእ ትሕዝቶ እንሆ፣-

“ምልኣት ኣፍሪቃውነትን ተሃድሶ ኣፍሪቃን” ኣብ ትሕቲ ዝብል ቴማ፣ ንመበል 50 ዓመት ምስረታ “ውድብ ሓድነት ኣፍሪቃ – ሕብረት ኣፍሪቃ” (ው.ሓ.ኣ./ሕ.ኣ.) ኣብ እነኽብረሉ ዘለና እዋን፤ ድሕሪ 50 ዓመት ኣህጉርና ኣብ ግሎባዊ ቦታ፣ ኣበየናይ ደረጃ ክትህሉ እያ ኢልና ዓቲብናን ኣዕሚቚናን እንተድኣ ሓሲብና፣ ብውልቃዊ እምነተይ፣ ናይ ዝሓለፈ መከራ ኮነ፣ ዕብየት ናይቲ ኣብዚ እዋን’ዚ ዝገጥመና ዘሎ ብዙሕ ዝገጻቱ ብድሆታት፣ ነቲ ኣፍሪቃ ኣብ ዝመጽእ 50 ዓመት ዘለዋ ልዑል ተኽእሎ፣ ናይ ሓያልን ቀጻልነት ዘለዎን ኩሉ መዳያዊ ገስጋስ ገዚፍ ዕቑር ዓቕማ፣ ብዝኾነ መገዲ ዝኽውሎ ኣይኮነን።

ሓቂ እዩ፣ ናይ ዝሓለፈ 50 ዓመታት ገምጋም ብቕዓት ኣህጉርና፣ ብመንጽር እቶም መሰረታውያን መርኣያታት ማለት ቁጠባዊ፣ ፖለቲካዊን ማሕበራዊን ዕብየት ክምዘን እንከሎ፣ ምሉእ ብምሉኡ እወታዊ ወይ ዘደስት ነይሩ ክብሃል ኣይከኣልን። ካብቲ ብዙሕ መርኣያታት ምስእንጠቅስ፣ እጃም ኣፍሪቃ ኣብ ግሎባዊ ንግዲ ክሳብ ሕጂ ካብ 3% ክሓልፍ ኣይከኣለን፤ ናይ ወጻኢ ወፍሪ ናብተን ገሓጥቲ ጥረነገር ኢንዱስትሪታት ዝቐነነ እዩ፤ ኣብ መንጎ ሃገራትን ኣብ ውሽጢ ሃገራትን ዘሎ ግጭታት ኣብ ሕብረተሰባትና ዕንወት እናስዓበ እዩ፤ ድኽነት፣ ስእነትን ሕማምን ገና ንዝበዝሑ ዜጋታትና የሳቒ ኣሎ፤ ናይ ፈጠራን መሃዝነትን ዓቕምና ብዘየቋርጽ ምጽየተ-ኣእምሮ (Brain drain) እናተባሕጐጐ እዩ፤ ብኣጠቓላሊ፣ ህመሻ ምስ ኩሉ ቁጠባዊ፣ ፖለቲካዊ፣ ጸጥታዊን ማሕበራዊን ጫሌዳታቱ; ዕጫ ኣፍሪቃ ኮይኑ፣ ኣብ ምርግጋጽ ህላወ ብሉጽ ኮማዊ ህይወትን ናጻ ሃገራትን ዕንቅፋት ኮይኑ ይርከብ።

የግዳስ እዚ ዘይቅርዕው ታሪኽ’ዚ፣ ጠቃር ጽላሎቱ፣ ኣብ ዝቕጽል 50 ዓመታት ብሓባራዊ ጉዕዞ ክነረጋግጾ ኣብ እንሕልን ሓድሽን ብሩህን መድረኽ ከንጸላሉ ኣይግባእን። እዚ ንክኸውን ከኣ፣ ኣብቶም ሰለስተ ቀንዲ ኣዕኑድ ትካላዊ ህንጻ ኣህጉርና፣ ማለት ውልቀ ሃገር፣ ዞባዊ ኣካላት ቁጠባዊ ምትሕብባር፣ ከምኡ’ውን ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ግድን፣ ምንጻር ራእይ፣ ፖሊሲታት፣ ስትራተጂታትን ፕሮግራማት ትግባረን ይጠልብ። ነቲ ዝጸንሐ ንምኽላስ ኮነ፣ ሓድሽ ፖሊሲታት፣ ፕሮግራማትን ትካላዊ ስርዒትን ንምንጻር ድማ፣ ሕሉፍ ጉዕዞ ብነቐፌታዊ ዓይኒ ምግምጋምን ኣመት ግሎባዊ ምዕባለታት ብልክዕ ምንባብን ይሓትት። ኣብዚ ኣገዳሲ ታሪኻዊ ኣጋጣሚ እምበኣር፣ ኣብቲ ድሮ ተኸፊቱ ዘሎ ናይ ዘተ መድረኽ ምቕሉል ኣበርክቶ ንምግባር፣ ኣመለኻኽታ ኤርትራ ብሕጽር ዝበለ ኬነጽር ፍቐዱለይ።

1. ናጻ ሃገራዊ ፖሊሲታት
ብዛዕባ ዘይተተካእነት ሃገር ከም ባእታ ናይ ዝኾነ ዓይነት ዞባዊ ማሕበር፣ ኣድማሳዊ ስምምዕ ስለዘሎ፣ እቶም ኣብ 1963 ውድብ ሓድነት ኣፍሪቃ ክምስረት እንከሎ፣ ብጉጅለታት ካዛብላንካ ይኹን ሞንሮቭያ ዝቐርቡ ዝነበሩ ኣዝዮም ጽቡቓት ሓሳባት፣ ምናልባት ኣብቲ ነዊሕ ግዜ መበቆላዊ ክብሮም እናጥፍኡ መጺኦም ክኾኑ ይኽእሉ እዮም። ብተወሳኺ፣ ሃገራዊ፣ ቀቢላዊ፣ ባህላዊ፣ ታሪኻዊ፣ መንነታዊ፣ ስነኣእምሮኣዊ ኣቋውማን ፍሉይ ምትእስሳራትን ዝለዓለ ኣገዳስነት ኣብ ዘለዎ ሕልኽላኽ ሕብረተሰባት፣ ጽሩይ ነገራዊን ቁጠባዊን ቅማረ፣ ወይ ዝተራቐቐ ቁጠባዊ ሕሳባትን ርትዓውነት ቁጠባዊ ዕብየትን በይኖም ወሰንቲ ረቛሒታት ክኾኑ ኣይክእሉን እዮም። ስለዚ ንዝመጽእ 50 ዓመታት እውን፣ ኣፍሪቃ ብኹሉ ተኽእሎታት ኣብ እንኮ ጥርናፈ ክትሓብር ትኽእል ኣይኮነትን። ሃገራት ኮነ ዞባዊ ቁጠባዊ ጥርናፈታት ኣዕኑድ ናይዚ ሕብረት ብምዃን፣ ንቁጠባዊ ምዕባለን ማሕበራዊ ግስጋሰን ወሰንቲ መሳርሒታት ኮይኖም ክቕጽሉ እዮም። ስለዚ ድማ፣ ንዝበለጸ ተማላላእነትን ውህደትን ኣብዞም ቀጺለ ዘቕርቦም ሰለስተ ኣዕኑድ ክህሉ ዝግባእ ፖሊሲታትን ፕሮግራማትን ኣነጺርካ ምቕማጥ ይጠልብ።
ንሃገራት ብዝምልከት፣ ናይ ዝሓለፈ 50 ዓመታት ተሞኩሮ፣ ራእይ ይኹን ፖሊሲታት ኣብ ምምእዛን፣ ኣብ ዓብለልቲ ናይ ግዳም ተዋሳእቲ ምምርኳስ ብስፍሓት ዝተራእየሉ ናይ ጽግዕተኛነት ተሞኩሮ እዩ። ብመንጽር ቁጠባዊ ምዕባለ፣ ሃገራት ኣፍሪቃ፣ ካብ ስብከት ትካላት “ብሪቶን ውድስን” ካልኦትን ወጺአን፣ ምስ ክውንነተን ዝኸይድ ናይ ገዛእ ርእሰን ሞዴል ከማዕብላ ኣይከኣላን። ኣብ ግዜ ዝሑል ኲናት ኣብ ሕቚፊ ግሎባዊ ኩነት ዝነበረ ምትፍናን ስነሓሳባዊ ኣመለኻኽታ፣ ዝሓለፈ 50 ዓመታት፣ ንፖለቲካዊ ጉዕዞ፣ ሞዴል ምሕደራን ህንጸት መንግስታዊ ትካላትን ኣፍሪቃ ኣብ ምውሳን ናቱ ግደ ነይሩዎ እዩ። ኣፍሪቃ፣ ህይወት ክትረክብ፣ ናይ ገዛእ ርእሳ መገዲ ልምዓት ክትስእልን ግሎባዊ ደረጃኣ ክብ ከተብልን እምበኣር፣ እዚ ኩነት’ዚ ክለወጥ ክኽእል ኣለዎ። ኣንፈት ግሎባዊ ቁጠባ፣ ንባዕሉ ነቲ ክግበር ዘለዎ ለውጢ ዝእምት እዩ። እስያን ላቲን ኣመሪካን፣ ኣብዚ ዝመጽእ ፍርቂ ዘመን ኣብ ዓለማዊ መድረኽ ኣገደስቲ ተዋስእቲ እናኾና ክኸዳ እየን። እዚ ምዕባለታት’ዚ፣ ኣፍሪቃውያን ኣተሓሳስባና ክንልውጥ፣ ምስ ፍሉይ ክውንነትና ዝኸይድ ናይ ልምዓት መገዲታት ክንድህስስ፣ ሞዴላት ጥዑይ ምሕደራ ከነማዕብል ዕድላት ዝኸፍት እዩ።

2. ህንጻ ሰላምን ጸጥታን
ሰላምን ጸጥታን ንቁጠባዊ ምዕባለ ይኹን ድሕነት ህዝብታትና ወሰንቲ ቅድመ ኩነት ምዃኖም ርዱእ እዩ። ይኹን’ምበር ኣብ ግጭታት ምግታእን ምፍታሕን ኣፍሪቃ ገና ፍታሕ ዘይረኸበ ጸገማት ኣለዋ። ግጭታት ብኣጋ ምግታእን ኣብ ዝነትጉሉ ድማ ብውጽኢታዊ መገዲ ምፍትሖምን ዝከኣለሉ መገዲ ብዝምልከት እምበኣር ንጹርን ጭቡጥን መረዳእታ ክህሉ የድሊ። ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ብደረጃ ቅዋማዊ ሕጊ ይኹን ዝተፈላለዩ ውሳነታትን ናይ ስምምዕ ፕሮቶኮላትን፣ ነቲ “ኣብ ውሽጣዊ ጉዳይ ኣባል ሃገራት ጣልቃ ዘይምእታው” ዝብል ጸኒሕ መትከል ውድብ ሓድነት ኣፍሪቃ ርዒምዎ እዩ። እዚ ማለት ግን፣ ኣብ ከም “ሰብኣዊ ህልቂትን ምጽናት ዓሌትን ዝኣመሰሉ ገበናት” ዕሽሽ ኢልካ ምርኣይ ማለት ከምዘይኮነ ከም ኣምር ኣነጺርዎ እዩ። ሕብረት ኣፍሪቃ ብተወሳኺ፣ ሰላም ናይ ምስፋን ዕማሙ ምእንቲ ኬሐይል፣ ከም ቤት ምኽሪ ሰላምን ጸጥታን፣ ስርዓተ ቅድመ ጥንቃቐ ግጭታት፣ መድረኽ ልዝብ፣ ከምኡ’ውን ከም ኣፍሪቃዊ ተጠባባቒ ሓይሊ ዝኣመሰሉ ኣገደስቲ ትካላት ፈጢሩ እዩ። ይኹን’ምበር ኣብ ሶማልያ፣ ሊብያ፣ ኮት ዲቮር፣ ማሊ ኣብ ዝተኸስቱ ውግኣት ብግብሪ ዝተራእየ ካልእ እዩ። ካብ ሕብረት ኣፍሪቃን ኣብ መዳይ ምርግጋጽ ሰላምን ጸጥታን ዘሎ ስርሒታዊ ቅርጺታቱን ዝወጸ እዩ ነይሩ። ኣብዞም ፍጻመታት እዚኣቶም ቀንዲ ተዋሳእቲ ዝነበሩን ዘለውን ግዳማውያን ሓይልታት ኮይኖም፤ እቶም ደረኽቲ ዛዕባታት እውን ግዳማውያን እዮም። ምስ ረብሓ ዝምልከቶም ህዝብታትን ሃገራትን ብፍላይ ምስ ረብሓ ኣህጉር ኣፍሪቃ ድማ ብዓቢኡ ዝተዛመዱ ኣይኮኑን። ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ሰላምን ጸጥታን ንምስፋን ዘካይዶ ጻዕሪ፣ ብናይ ወጻኢ መሻርኽቲ ዝምውል ምዃኑ ሓደ ካብቲ ነዚ ዘይግባእ ኩነት’ዚ ዝፈጠሩ ረቛሒታት እዩ። ብዘይካ’ዚ ህላወ ወተሃደራዊ መዓስከር ሓይልታት ወጻኢን ምምስራት ዝተፈላለየ ኪዳናት ኣብ መንጎ ውልቀ ሃገራት ኣፍሪቃን ዓበይቲ ግዳማውያን ሓይልታትን (ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣፍሪኮም ኣብ 35 ሃገራት ኣፍሪቃ ወተሃደራዊ መደበር ወይ ህላወኡ ዘረጋግጸሉ ወተሃደራዊ ንጥፈታት ኣለዎ) ኣህጉር ኣፍሪቃ ሰላምን ጸጥታን ኣብ ምርግጋጽ፣ ኣብ ገዛእ ሕግታታን ትካላታን ተሞርኲሳ ብናይ ገዛእ ርእሳ መገዲ ናጻ ኮይና ከይትነጥፍ ዝዕንቅጽ ዘሎ ካልእ ጸገም እዩ።

3. ዞባዊ ቁጠባዊ ቀጽርታት
ጂኦግራፊያዊ ጉርብትና፣ ሰፊሕ ባህላዊ ምትእስሳር፣ ቁጠባዊ ተማላልእነት፣ ጸጥታዊ ረብሓታት፣ ኣብ ታሪኽ፣ ገለ ካብቶም ንምስረታን ምሕያልን ዞባዊ ቁጠባዊ ማሕበራት ናይዚ ኣህጉር ዝደረኹ ባእታታት እዮም። ፖለቲካዊ ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ኣብ ርሑቕ መጻኢ ዝቕመጥ ሓሳባዊ ራእይ እንተኾይኑ፣ ዞባዊ ቁጠባዊ ቀጽርታት ከኣ፣ ፖለቲካዊ ቁጠባዊን ጸጥታዊን ምትእስሳርን ምቅርራብን ብምፍጣር፣ እምነ መሰረት ኣፍሪቃዊ ፖለቲካዊ ሕብረት ዘቚሙ ኣካላት እዮም። ይኹን’ምበር ምድርራብ ኣባልነትን ምትሕውዋስ ዕማማትን ዝርኣየለን ሓደስቲ ቁጠባዊ ቀጽሪታት ናይ ምፍጣር ዝምባለ ኣሎ። (IGAD, EAC, CENSAD, SADC, COMESA ወዘተ.) ኣብዚ ዘይውዱን ዞባዊ ምጥርናፋት ዝሃልኽ ዘሎ ጻዕርን ጸጋታትን ከኣ፣ ኣብ መጻኢ ብቑዕን ዘስርሕን ሜላን ውዳበታትን ንምፍጣር ኣብ ዝካየድ ጻዕሪ ዘየድሊ ጾር ዘሰክም እዩ። ዞባውያን ቁጠባዊ ቀጽርታት፣ ምትእስሳር ኣህጉር ኣፍሪቃ ብኣየር፣ መሬትን ባሕርን ዘሳልጡ፣ እቶም ቀንዲ መንኰርኰር ዕብየት እዮም። ኣብዚ መዳይ’ዚ ብዙሕ ዝዕመም ነገራት እኳ እንተሎ፣ ኣብ ዝተወሰነ ግዜ፣ ኣብ ኩሉ ዞባታት ውሁድን ስሉጥን ገስጋስ ንምምዝጋብ፣ ብዝያዳ ንጹርነት ዕላማን ናይ ግዜ መቓንን ሃገራዊን ዞባዊን ወፍሪ ምፍሳስ የድሊ።

4. ድኻማትን ግድላትን ኣፍሪቃ
ብዛዕባ ቁጠባዊ ምትሕብባር ዞባታትን ሕብረት ኣፍሪቃን ናብኡ ንምብጻሕ ዘድልዩ ኣገባባትን ኣብ እነስተንትነሉ፣ ኣብ ውልቀ ሃገራት ኣፍሪቃ ዘሎ ክውንነት፣ ከም ቀቢላዊን ሃይማኖታዊን ምትፍናን፣ ዘይምቅዳውን ግጭታትን ስክፍታ ዝፈጥር እዩ። እዞም ክስተታት እዚኣቶም፣ ኣብ ጥምረት ሕብረተሰባትን ህንጸት ሃገርን በራዚ ጽልዋ ዘለዎም ዓቢይቲ ሃጓፋት እዮም። ካብዚ ሽግር’ዚ ንምሕዋይ ዝከኣል፣ መንግስታት፣ ነቲ ጸገም ብዕቱብ ጠሚቶም፣ ምዕሩይ ልምዓትን ማሕበራዊ ፍትሒን ብዘረጋግጹ ፖሊሲታትን ፕሮግራማትን ተመሪሖም ምስዝሰርሑ እዩ። ንውሽጣዊ ርግኣት፣ ቁጠባዊ ገስጋስን ቀጻልነት ዘለዎ ልምዓትን ወሳኒ ዝኾነ ረቛሒ ማለት ማሕበራዊ ስኒት ምፍጣር ብርግጽ ዝድለ እንተድኣ ኾይኑ፣ ንቀቢላነት ትካላዊ መልክዕ ካብ ዜትሕዝ ኣርሒቑ ዘይርኢ ፖሊሲታት ምሕያብ፣ ንምርጫ ይኹን ንኻልእ ንኣሽቱ ረብሓታት ኢልካ ንሕብረተሰብ ብቀቢላን ሃይማኖትን ቁልቁል ምትፍናን ክውገድ ዘለዎ እዩ።

5. ምፍጣር ሓያል ምትእስሳር ምስ ዲያስፖራ
በቲ ሰፊሕ ኣምር ናይ ዲያስፖራ (ብዝተፈላለየ ምኽንያት ካብ ሃገሮም ወጻኢ ዝነብሩ ዜጋታት) ናይ ኣፍሪቃ ዲያስፖራ ብፍቕዲ ኣዝዮም ብዙሓት ኣይኮኑን። ይኹን’ምበር ዝያዳ ካልእ ቀንዲ ምንጪ ናይ ወፍሪን ምስግጋር ቴክኒካዊ ክእለትን ከምኡ’ውን ሓቀኛታት መሻርኽቲ ልምዓት ኪኾኑ ዝኽእሉ ንሳቶም እዮም። ኣብ ዝመጽእ 50 ዓመታት እምበኣር፣ ምጽየተ ኣእምሮ (Brain Drain) በዚ መገዲ’ዚ ክቕለስ ዘለዎ እዩ።

6. ምሕያል ግሎባዊ ጥብቅና ሕብረት ኣፍሪቃ
ኣብዚ ዝመጽእ 50 ዓመታት፣ ዕማም ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ኣብ ዓንኬል ምንጻር ፖሊሲታትን ምፍጣር ትካላትን ንፖለቲካዊን ቁጠባዊን ሓድነት ኣፍሪቃ ክሕጸር የብሉን። ቁጠባዊ ውህደት ናይ ምፍጣር ሓላፍነት፣ ንዞባውያን ቀጽርታት ቁጠባ ክግደፍ ዘለዎ እዩ። ሕብረት ኣፍሪቃ ዝዓበየ ዕማሙ፣ ንኣህጉርና ወኪሉ፣ ልምዓት ኣፍሪቃ ንምስላጥ፣ ብድሆታት ኣህጉርና ንምፍታሕ፣ ኣብ ዓለማዊ ርክባት፣ ምርግጋጽ ርትዓዊ ንግዲ፣ ክሊማዊ ለውጢን ካልእ ዓበይቲ ግሎባዊ ጉዳያትን ብብቕዓት ምውሳእ ምጥባቕን ክኸውን ኣለዎ። ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ኣብቲ ዞባውያን ቁጠባዊ ቀጽርታት ኣብሊጸን ክዓምኦ ዝኽእላ ስራሕ ከይተጸምደ፣ ኣብቲ ብቐሊሉ ክጭበጥ ዘይክእል ውህደት ኣፍሪቃ ምርግጋጽ ዝዕላማኡ ፕሮግራማትን ቅርጺታትን ብዙሕ ኣድህቦ ከይገበረ ኣብዚ ዝተጠቕሰ ዕማም ብብቕዓት እንተድኣ ክሰርሕ ክኢሉ፣ ውጽኢት ዘለዎ ስራሕ ክፍጽም ተኽእሎ ኣለዎ።

ኣብ መደምደምታ፣ ሃብታም ዕድሎትን ጸጋታትን ኣህጉር ኣፍሪቃ፣ ዓቕሚ ህዝባ፣ ሰውራ ቴክኖሎጂ ሓበሬታን ግሎባውነትን ከፊትዎ ዘሎ ዕድላት፣ ድምር ናይቲ ሃገራት ኣፍሪቃ ኣብ ሰብኣዊ ምዕባለ ዘፍስስኦ ዘለዋ ማል፣ ከምኡ’ውን እቲ ኣብ ዝመጽእ ዓሰርተታት ዓመታት ዝያዳ ክውስኽ ትጽቢት ዝ
ብረሉ ፕሮግራማት ትሕተ ቅርጻዊ ልምዓትን ድሮ ፈጢርዎ ዘሎ ምትእስሳራትን፣ ኣፍሪቃ ኣብዚ ዝመጽእ ሓሙሳ ዓመታት፣ ቀጻልን ትርጉም ዘለዎን ግስጋሰ ከተመዝግብ ዘኽእልዋ እዮም።

ኢሳይያስ ኣፈወርቂ

President Isaias Afwerki sends message of...

Witness of the most unique & fabulous...

Interview with President Isaias Afwerki: “No...

Eritrean Delegation Statement UNHRC 68th EXCOM...

Women Forum held in Manchester UK

Asmara’s Art Deco Buildings and the World...